23 januari staat in het teken van de Dag van het Handschrift. Op deze datum wordt de geboortedag herdacht van John Hancock, de man die in 1737 als eerste zijn naam zette onder de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring. Een moment dat symbool is gaan staan voor de kracht en betekenis van handgeschreven tekst.
In Nederland wordt deze dag aangegrepen om stil te staan bij het belang van schrijven met de hand. Niet alleen omdat het goed is voor de fijne motoriek en het geheugen, maar ook omdat handschrift steeds meer terrein verliest nu zoveel communicatie digitaal plaatsvindt. Het verdwijnen van het cursief schrijven in het onderwijs zorgt er bovendien voor dat steeds minder mensen oude handschriften nog kunnen lezen.
Voor archieven is dat een uitdaging, want in onze depots liggen kilometers aan handgeschreven bronnen. Denk aan geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten, schepenbankprotocollen, testamenten, boedelinventarissen, notariële akten, resoluties van dorpsbesturen en nog veel meer. Het zijn puzzels uit het verleden die je alleen kunt leggen als je het schrift kunt ontcijferen. Zelfstandig onderzoek doen begint immers bij kunnen lezen wat er staat.
Wat staat daer?
Om die reden hebben verschillende archiefinstellingen de handen ineengeslagen en WatStaatDaer opgericht: een platform waar (amateur)paleografen elkaar ontmoeten en waar iedereen kan oefenen met het lezen van oud schrift. Je kunt makkelijk beginnen met letter- en woordoefeningen en zo steeds meer ervaring opdoen tot je hele teksten kunt ontcijferen. Voor de experts is er maandelijks een iets moeilijkere paleopuzzel. Op het actieve forum helpen gebruikers elkaar bij het ontcijferen van lastige passages die ze in hun eigen archiefonderzoeken zijn tegengekomen.
Toch is het niet altijd haalbaar om een heel register of een boek van honderden pagina’s zelf uit te pluizen, zeker niet wanneer het handschrift van een notaris of klerk bijzonder uitdagend is. Gelukkig zijn er inmiddels moderne hulpmiddelen die het werk kunnen verlichten.
Zelf oud schrift leren lezen? Kijk op www.watstaatdaer.nl
Transkribus
Een van die hulpmiddelen is Transkribus, een AI gestuurd programma dat automatische transcripties maakt van historische teksten. Dankzij de inzet van vrijwilligers en paleografen wereldwijd, die samen honderdduizenden transcripties hebben aangeleverd, beschikt Transkribus over een enorme database aan lettervormen. Daardoor kan het programma teksten van de 16e tot en met de 21e eeuw met één druk op de knop omzetten naar leesbare tekst. Wel blijft het belangrijk om de resultaten na te kijken, want volledig foutloos is de techniek nog niet.
Heb je meer te ontcijferen? Kijk op www.transkribus.org/nl
Scroll iets naar beneden voor een demonstratie van de mogelijkheden, en als het bevalt kun je een account aanmaken met elke maand 50 gratis credits, waarmee je 50 pagina's kunt laten transcriberen.
Klik hier voor een overzicht van alle transcripties die wij al gemaakt hebben met Transkribus, zodat we geen dubbel werk doen.
Afbeelding handschrift: Archief 2200, Dorpsbestuur Baarle-Nassau 1550-1811, Brief van mevrouw van Gils aan haar man, de schout van Alpen, Baarle-Nassau en Chaam, 1773
