Symposium Onbeperkt verleden tijd: een verslag

We organiseerden deze dag samen met onderzoekster Stephanie van Dam, Paul van Trigt van het Kreukelcollectief en Toegankelijk Tilburg. Samen zorgden we voor een dag met diverse lezingen en presentaties. Toegankelijkheid was belangrijk: er waren gebarentolken, we verzorgden audiodescriptie (vertellen wat er gebeurt, voor degenen die dat niet kunnen zien), er was ruimte voor rolstoelen en er was een prikkelarme ruimte.
Astrid de Beer, projectleider Bronnen en Gebruikers bij ons archief, was de spreekstalmeester en heette iedereen welkom. Zij pleitte voor de maatschappelijke verantwoordelijkheid die archieven hebben, naast hun wettelijke taak. Archieven zouden een afspiegeling moeten zijn van de samenleving, maar zijn dat nu vrijwel nooit.

Hierna volgt een korte weergave van de presentaties, waarin steeds weer het belang naar voren kwam van het bewaren van archieven van mensen met een beperking.

• Stephanie van Dam deed een studie naar de ANIB, de Algemene Nederlandse Invalidenbond. Ze putte hiervoor rijkelijk uit het ANIB-Tilburg archief in ons beheer.
  Ze toonde een foto van een protest in 1987 op het Binnenhof. Tientallen mensen in rolstoelen in de stromende regen vroegen aandacht voor een toegankelijke samenleving. De lokale ANIB-afdelingen verzorgden de organisatie en logistiek voor dergelijke protesten. ANIB Tilburg bood ook hulp bij sociale zekerheid en belastingaangifte. Omdat belastingdiscriminatie  een probleem was, startte ANIB Tilburg  inloopuren met een belastingconsulent. Tien jaar lang bestond deze hulp, er was enorm veel vraag naar. Maar ANIB zorgde ook voor feest zoals Carnaval, bingo-avonden, zwemmen in Goirle, en ze verzorgden kortingskaarten bij lokale ondernemers.

• Fini de Paauw, komt uit Zeeuws Vlaanderen. Door een ongeval kwam hij in een rolstoel terecht, waarna hij zijn leven opnieuw moest opbouwen. Het voelde voor hem vaak als drie stappen vooruit, twee achteruit. In het proces dat hij beschreef, was de frustratie over bureaucratische regeltjes hoorbaar. Bevoogdend en paternalistisch, zo werd omgegaan met zijn wensen. Fini werd lid van de ANIB Zeeland en werd uiteindelijk voorzitter. ANIB bestond van 1942 tot en met 1999, met 84 afdelingen en op het hoogtepunt 60.000 leden. ANIB kwam op voor rechten voor mensen met een handicap, voor recht op onderwijs, op werk. Ze streed ook voor aanpassingen aan een auto, huis of de mogelijkheid op vakantie te gaan. Fini deed een oproep aan gemeenten om te werken aan een inclusieve maatschappij. Iedereen moet kunnen meedoen!

• Paul van Trigt is historicus en betrokken bij het Kreukelcollectief in Leiden. Dit collectief heeft de ambitie om alles wat te maken heeft met de geschiedenis van handicap te verzamelen, bewaren en te onderzoeken. Paul deed onderzoek naar de bejegening van blinden en slechtzienden in twintigste-eeuws Nederland. Maar waar waren de bronnen? Ze waren er niet. Met het Kreukel Archief, dat in 2027 de deuren opent in Leiden, komt daar verandering in! Strijken we daarmee kreukels glad? De vraag ligt op tafel of we de aparte behandeling van gehandicapte personen niet reproduceren door een aparte instelling in het leven te roepen. Als alles voor iedereen op elke manier toegankelijk is, remt dat dan niet de uitdaging? Stoppen we dan niet met creatieve oplossingen? Misschien is het helemaal niet zo slecht om kreukels te omarmen.

• Eline Pollaert doet onderzoek naar een bijzondere plek: Het Dorp in Arnhem. Dit werd geopend in 1962 voor mensen met een ernstige handicap en is ondertussen overgenomen door zorggroep Siza. Het heeft een archief, ook al is het geen formeel archief. De beheerders ervan zijn met pensioen en Siza moet inkrimpen. Wat nu? Het gaat om meters aan archiefmateriaal. Het Gelders Archief wil het opnemen, maar dan wel in geordende staat. Een stagiair gaat daarbij helpen en zo wordt dit archief over mensen met een beperking behouden.

• Stef Coenen was ooit jonge historicus van het jaar en deed een fellowship bij BHIC. Hij deed onderzoek naar krankzinnigengestichten in Brabant in de 19^e en 20^e eeuw. Hij was vooral nieuwsgierig naar de levens van de patiënten. Hij deed onderzoek naar de patiënten in gestichten in Grave en Eindhoven. Daar werden voornamelijk vrouwen opgenomen, onder dwang. Er was geen privacy en patiënten werden ‘behandeld’ met methodes als een insolinekuur, een slaapkuur of elektroshocktherapie. Moeilijke patiënten werden in isolatie geplaatst of in een dwangbuis gezet. Over deze huizen werd gezwegen, maar erfgoedlocaties als archieven kunnen hierin toch een rol nemen. Door het maken van onderzoeksgidsen, te wijzen op materiaal, alles in inventarissen op te nemen, na te denken over privacy en toch toegankelijk maken waar mogelijk. Archieven kunnen disability aandragen in onderwijs, uitdragen naar publiek, tonen dat dit materiaal er is, dat deze mensen er zijn.

Vanuit het publiek kwam de opmerking dat er zoveel wordt weggegooid door beroepsgroepen. De onderwerpen leven binnen erfgoedveld, maar niet binnen die beroepsgroep. Het diagnostisch proces mis je dan.

• Fresco Sam Sin is Kwartiermaker bij het Kreukelarchief. Fresco vertelt over ervaringen uit zijn leven, als albino en als slechtziende. Sommige dingen ziet hij weer sneller dan goedziende mensen. Het woord ‘mongool’ is een scheldwoord en de benaming voor mensen uit Mongolië. Fresco wil graag dat de woorden een uitleg krijgen waarin de verschillende betekenissen worden uitgelegd, de negatieve en de positieve, de vroegere en de hedendaagse.

Een mooie opmerking vanuit het publiek: Ben je kwetsbaar als mens met beperking of wordt je kwetsbaar gemaakt?

• Bregt Lameris maakt ons attent op de filmcollectie Bits & Pieces van Eye. 600 filmfragmenten zonder inleiding, zonder begin en eind, zonder geluid. Ga er maar aanstaan om deze te inventariseren en beschrijven. De zoektermen oriëntaals en exotisch komen voor in de beschrijvingen, handicap, validisme of beperking niet.

• Machlien Vlasblom, historica, heeft een zoontje met het syndroom down. In 2028 verschijnt haar historisch fotoboek over mensen met down bij Uitgeverij Waanders. Zij vroeg zich af waar de mensen met down zijn in de geschiedenis. Wie waren zij, hadden zij een plek, hoe leefden zij? In haar boek wil Machlien mensen met Downsyndroom in beeld brengen, met hun verhalen. Niet als  Downies of mongooltjes, maar vooral wie zij waren en welke betekenis ze hadden voor hun omgeving.

Als organiserende partij hebben wij van Regionaal Archief Tilburg veel geleerd van dit symposium. Het drukte ons met de neus op de feiten over het hiaat in archiefcollecties en dus in de geschiedschrijving, over de moeite die het kost om mee te kunnen doen in de maatschappij, over de strijd die geleverd moet worden om gelijke rechten te hebben. Over de moeite die het kost om een activiteit te organiseren, waar iedereen aan mee kan doen!
We bedanken Stephanie, Paul en Gerdy voor het mee organiseren, alle sprekers voor hun mooie verhalen, de medewerkers van Toegankelijk Tilburg die een steentje hebben bijgedragen en de deelnemers in de zaal, voor hun interesse, hun aandacht en hun goede vragen en opmerkingen.