|
De Nederlandse Arbeidsdienst (N.A.D.) |
|
Op 27 juni 1940 had Seys-Inquart de Opbouwdienst ingesteld met het doel de gedemobiliseerde beroepsmilitair in te schakelen in het arbeidsproces. In oktober 1940 werd de Opbouwdienst omgezet in een Arbeidsdienst door het ontslag van alle manschappen en onderofficieren boven 25 respectievelijk 35 jaar; de rest, 18 korpsen van circa 1000 man elk, moest het kader en de kern vormen van een voor te bereiden Nederlandsche Arbeidsdienst. Er verschenen folders en affiches die tot doel hadden om jonge (niet-Joodse) Nederlanders te werven. "Meldt U aan!" zo heette het. "De aanmelding voor vrijwillige dienstneming bij den Nederlandschen Arbeidsdienst staat open voor alle mannelijke ingezetenen van het rijk, die Nederlander zijn en in den loop van het jaar 1941 het achttiende levensjaar volbrengen, doch op 31 December van dat jaar niet ouder zullen zijn dan 23 jaar. Zij, die naar het oordeel van den Commandant hiertoe in aanmerking komen, kunnen als vrijwilliger worden aangenomen voor den tijd van een half jaar, ingaande medio April 1941, op den voet van gewoon werker met een zakgeld van vijfentwintig cent per dag. Legering, kleeding, voeding en medische behandeling worden door den Arbeidsdienst verzorgd. Mogelijk is verhooging tot den graad van gezel (werker eerste klasse) met een zakgeld van 50 cent per dag.
Gedurende den tijd, welke als diensttijd in den Arbeidsdienst wordt doorgebracht, is het verboden actief lid te zijn van eenige politieke partij of beweging.
Zij, die hiertoe op grond van ontwikkeling en gedrag in aanmerking komen, kunnen, indien zij zulks wenschen, na afloop van den diensttijd als voorman met een zakgeld van 75 cent per dag in opleiding worden genomen tot kaderlid bij den Arbeidsdienst. Zij zullen hiertoe dan een langer dienstverband moeten aangaan en kunnen afhankelijk van hun geschiktheid worden opgeleid tot lager- en later tot midden-kader met de daaraanverbonden bezoldiging volgens jaarwedde.
Aan het eind van den halfjaarlijkschen diensttijd zal door de zorg van den Arbeidsdienst, voor zoover daartoe gelegenheid zal blijken te bestaan, arbeidsbemiddeling worden verleend bij den overgang in het Nederlandsche vrije bedrijf, het overheidsbedrijf en het semi-overheidsbedrijf.
Degeen, die thans vrijwillig dienst neemt in den Arbeidsdienst, zal bij invoering van arbeidsdienstplicht geacht worden aan dezen plicht voldaan te hebben en dan vrijstelling genieten."
Begin 1942 werd het vrijwillig karakter omgezet in een arbeidsdienstplicht. De totale organisatie ademde enigszins de sfeer van een semi-militaire organisatie. Zo had men de Lagerkaderschool in Huizen (N.H.), de school voor Administratief kader in Doorn, waar zich tevens de Middenkaderschool bevond. Men beschikte in Wijhe over een fabriek en opslagplaatsen van de kampinventaris en in Poeldijk bevond zich een eigen slachterij. Men kende rangen en onderscheidingstekens, zoals arbeidsman, voorman, werkmeester, onderopzichter, opzichter, hoofdopzichter, adspiranthopman, onderhopman, hopman, arbeidsleider, hoofdarbeidsleider, opperarbeidsleider, en tot het opperkader behoorde de generaal-arbeidsleider en de commandant. Het devies was "Ick Dien" en werd al in 1933 door het Verbond voor Nationaal Herstel van generaal Snijders gebruikt.
Er werd veel tijd gespendeerd aan schopexercitie en de bevelen als "In den arm .... schop!" en "In stand .... rust" klinken oud-gedienden nog bekend in de oren.
Overal verspreid in ons land kon men de kampen van de Arbeidsdienst aantreffen, o.a. in Hoogenhei, Laren, Vierhouten, Nunspeet, Odoorn, Oosterwolde, Roggel, Wierden en Bergen (L).
In mei 1943 werd zelfs een gehele jaarlichting (geboren in 1925) opgeroepen. Op 4 juli 1941 werd bepaald, dat tot januari 1942 de N.A.D. hoogstens uit 15000 man en 600 vrouwen mocht bestaan. Het totale ledental heeft echter, o.a. door gebrek aan kampruimte en uitrusting, de 10.000 nauwelijks overschreden.
Geleidelijkaan raakte de N.A.D. steeds meer onder invloed van de Duitsers. Op 10 september 1944 werd de Nederlandsche Arbeidsdienst ontbonden. In die perioden hadden nogal wat Moergestelnaren een oproep gekregen, waarvoor zij naar de Keuringsraad moesten en - wilden zij voor uitstel van opkomst in aanmerking komen - dan dienden zij een verzoek daartoe te richten aan de Commandant van de N.A.D., wat door tussenkomst van de burgemeester moest worden ingediend.
Op 13 augustus 1942 stuurt de burgemeester van Moergestel een lijst in van arbeidsdienstplichtigen, met daarop de namen van Franciscus Hoeven, Hild B 143, Johannes Verhoeven, Oirschotseweg B 133, Hendrikus de Cort, Stokske B 107 en Johannes Mertens, Oisterwijkscheweg D 92a.
Op 9 november 1942 wordt de lijst, die door burgemeester J.H. Bardoel wordt ingestuurd aanmerkelijk langer: Jacobus van de Wouw, Broekzijde C 178, Arnoud Pape, Tilburgscheweg D 57, Bernard Janssens, Oisterwijkscheweg D 165, Cornelis Roozen, Stokske B 105, Leonardus op 't Hoog, Tilburgscheweg D 81, Theodorus Smolders, Akkerstraat A 138, Albertus Meeuwis, Oisterwijkscheweg D 121, Wilhelmus Hendriks, Broekzijde C 187a, Henricus van Esch, Rootvenschestraat D 18a, Wilhelmus Mutsaerts, Oisterwijkscheweg D 173, Marinus Kwinten, Vinkenberg C 226, Wilhelmus van Velthoven, Schoolstraat A 100, Eduard van Bommel, Rootvenschestraat D 52, Albertus van de Wouw, Broekzijde C 211, Theodorus Mulders, Broekzijde C 182, Andreas Habraken, Oisterwijkscheweg D 153, Johannes Spierings, Heuvelstraat C 236a, Johannes op 't Hoog, Oirschotseweg B 124, Hubertus van Berkel, Oisterwijkscheweg D 135, Johannes Roozen, Rootvenschestraat D 11, Franciscus van Elderen, Schoolstraat A 107, Jacobus van Herck, Rootvenschestraat D 15, Johannes van Velthoven, Schoolstraat A 101, Wilhelmus van Beers, Broekzijde C 196, Franciscus Denissen, Broekzijde C 199, Johannes Willems, Heikant B 123, Henricus van Haaren, Schoolstraat A 122, Johannes van de Wouw, Heuvelstraat C 244, Adrianus Denissen, Heuvelstraat C 238.
In september 1943 bevatte de lijst van de gemeente Moergestel de lichting 1926: Adrianus van Esch, Vinkenberg C 213, Martinus Mertens, Oisterwijkscheweg D 92a, Petrus Hoeven, Hild B 143, Johannes van de Loo, Oisterwijkscheweg D 107, Cornelis van Knegsel, Vinkenberg C 223, Theodorus Mulders, Broekzijde C 180, Adriaan Verheyen, Oisterwijkscheweg D 141, Johannes van Pelt, Kerkstraat A 83, Johannes de Laat, Heuvelstraat C 227, Petrus Oerlemans, Kerkpad A 33, Arnoldus de Cort, Heikant B 119, Jan van de Ven, Heuvelstraat C 240, Cornelis de Kort, Zandstraat B 115a, Johannes Swinkels, Zandstraat B 111, Cornelis op 't Hoog, Tilburgscheweg D 81, Franciscus van de Wouw, Broekzijde C 178, Theodorus Mulders, Vossenhoorn B 129, Antonius Rijnen, Heikant B 125, Hendrikus Boogaers, Oirschotseweg B 156, Marinus de Cort, Stokske B 107, Johannes Trompenaars, Hild B 145, Adrianus van de Kerkhof, Tilburgscheweg D 83, Gijsbertus Broeders, Broekzijde C 196, Hendrikus Smolders, Akkerstraat A 138, Adrianus op 't Hoog, Oirschotseweg B 124, Franciscus van Velthoven, Schoolstraat A 101, Adrianus van Iersel, Tilburgscheweg D 93 en Cornelis Hermus, Opslag C 175.
Nogal wat Moergestelnaren verzochten de Commandant Goedhart van de Stafafdeling VII in 's-Hertogenbosch om uitstel van opkomst. Hun verzoek werd meestentijds op grond van art. 4 van het arbeidsdienstplichtbesluit gehonoreerd.
Jac Fick diende als arbeidsman in Odoorn, Leo op 't Hoog Jzn. in Oosterwolde, Wim Mutsaerts in Wierden, Henk Kersten in Bergen (L) en J.A. Mertens in Roggel.
|
|
